İngilizce orijinali 7 Kasım 2026’da yayımlandı.
“Onların gerçekleştirecekleri idealleri yoktur; yapmaları gereken, çökmekte olan eski burjuva toplumunun kendi bağrında taşıdığı yeni toplumun öğelerini özgür bırakmaktır.” Karl Marx, Fransa’da İç Savaş
ABD ara seçimlerinde Trump’ın politikalarının kitlesel olarak reddedilmesinin ardından, Amerika Birleşik Devletleri’nde ve dünya genelinde siyasi ve toplumsal çatışmanın yeni bir aşamasına girilmiş bulunuyor.
Emekçiler; yükselen hayat pahalılığına, insanca bir işin yokluğuna ve sağlık, eğitim ve yaşam için vazgeçilmez öteki toplumsal hizmetlerin hızla çöküşüne karşı öfkeyle kaynıyor. Gazze’de, İran’da, Ukrayna’da ve Rusya’da süren savaşların insan hayatlarını ve koca toplumları yok edişini, bu arada trilyonlarca doları heba edişini dehşetle izliyoruz. Bütün bunların başında, yalnızca açgözlülükle değil, insan hayatına yönelik düpedüz bir aşağılamayla da dolup taşan bir milyarderler sınıfı oturuyor.
Ancak bu krizi sürükleyen şey, kapitalist sınıfın gelip geçici bir ruh hâli ya da geçici bir politika başarısızlığı değildir. David North’un seçimin arifesinde verdiği konferansta belirttiği gibi:
Yarınki seçimin sonucu ne olursa olsun, politikayı son tahlilde kapitalist ekonominin krizi, tüm insan soyunun çalışma koşullarını dönüştüren bir teknolojinin kullanımı, Amerikan emperyalizminin savaş dürtüsü ve uluslararası işçi sınıfının yanıtı belirleyecektir.
Dünya ekonomisinin ve onunla birlikte egemen sınıf siyasetinin yönünü, giderek artan ölçüde üç yıkıcı sürecin kesişimi belirliyor.
Birincisi, küresel büyümenin dayandığı borç yığını astronomik boyutlara ulaşmıştır. Mevcut eğilimler sürerse dünya, 2026 sonunda toplamda kabaca 375 trilyon dolarlık borca doğru gidiyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse, küresel ölçekte ele alındığında ve cömert bir hesapla, kapitalizm her yıl belki 15-25 trilyon dolarlık kâr ya da artık üretiyor.
Borç, varlıklara ve gelecekteki gelire dayanan mali alacaklardan oluşan bir stoktur ve bunun büyük bölümü ödenmek yerine sürekli olarak yeniden finanse edilir. Ama bu karşılaştırma, gelecekteki üretim üzerinde birikmiş alacakların olağanüstü ölçeğini gözler önüne seriyor. Kapitalizm, geleceğini benzeri görülmemiş bir ölçekte ipotek altına sokuyor.
Ve her yıl bunlara yenileri ekleniyor. Yalnızca 2025’te borca yaklaşık 30 trilyon dolar eklendi. Borç, dünya ekonomisinin yıllık genişlemesiyle kıyaslanabilir bir ölçekte birikiyor. Yalnızca kamu borcuna ödenen faiz 3,3 trilyon dolara yükseldi. Toplumsal servetin giderek büyüyen bir kısmı, bankaların ve öteki alacaklıların alacaklarını karşılamak için emilip hortumlanıyor.
Bunun yanı sıra ikinci kritik bir süreç işliyor: temel ihtiyaç maddelerinin ve ekonomik yaşamın bağlı olduğu enerji ve hammaddelerin artan maliyeti.
Kamyon taşımacılığı, madencilik, tarım, inşaat ve imalat için vazgeçilmez bir yakıt olan dizelin fiyatı, birçok kullanıcı için geçen yıl içinde iki katından fazla arttı. Avrupa dizel vadeli işlemleri, İran savaşı şubat ayında başlamadan önce ton başına kabaca 600 ila 700 dolar arasında işlem görüyordu. Şimdi ton başına 1.400 doların üzerinde işlem görüyor. Bu artışlar ekonominin bütününe yayılarak neredeyse her şeyin üretim ve taşıma maliyetini yükseltiyor.
Bu arada doğal gaz fiyatları, savaşın başlamasından bu yana Avrupa’da ve Asya’da üç katına çıktı; ABD ise görece korunaklı kaldı. Benzer baskılar uçakların kullandığı jet yakıtında ve gemilerin kullandığı bunker yakıtında da ortaya çıktı.
Ama baskı hidrokarbonlarla sınırlı değil.
Elektronik, elektrifikasyon, yenilenebilir enerji ve yapay zekâ altyapısının temelinde yer alan kilit bir metal olan bakırın fiyatı da fırladı. 2010’ların büyük bölümünde libre başına kabaca 2 ila 4 dolar arasında işlem gören bakır, son dönemde 6,50 doların üzerinde işlem görerek rekor düzeylere ulaştı.
Küresel gıda fiyatları ise on yıl önceki düzeylerinin çarpıcı biçimde üzerinde seyretmeyi sürdürüyor. BM Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) Gıda Fiyat Endeksi Eylül 2026’da 136’ydı; 2016’daki yıllık ortalama ise 91,9’du. Bu, yüzde 50’ye yakın bir artış demek.
Bunun sorumluları savaş, iklim değişikliği, yükselen enerji ve ulaşım maliyetleri ve daha genel enflasyonist baskılardır. Gelirlerinin büyük bölümünü zaten gıdaya —tahıla, ete, yemeklik yağlara— harcayan haneler için bu, ezici bir yüktür.
Ama bu iki zarar verici sürece —borç ve enflasyona— üçüncüsü eşlik ediyor: savaş.
Ukrayna’daki savaş, İran’daki savaş, Gazze’deki soykırım, Yemen’deki çatışmalar ve bunların hepsinin altında yatan, ABD emperyalizmi ile Çin arasında giderek tırmanan cepheleşme… Bu çatışmalar giderek iç içe geçiyor ve yoğunlaşıyor.
Financial Times geçen ay, “Üçüncü Dünya Savaşı’na uyurgezer gibi mi sürükleniyoruz?” diye sordu. North ağustos ayında, büyüyen çatışmaları “dünya ekonomisini ve her ulusal devleti, yöneldiği genel yangına hazırlık içinde adım adım dönüştüren” “metastatik bir süreç” olarak tanımlamıştı.
Birbirine bağlı süreçler
Bu üç güç —borç, enflasyon ve savaş— küresel kapitalist ekonominin istikrarsızlığının ve krizinin giderek birbirine bağlanan ifadeleridir. Her biri ötekileri ağırlaştırıyor.
Ukrayna ve İran’daki savaşlar ve Yemen’deki çatışmalar küresel enerji, ulaşım ve gıda fiyatlarını doğrudan etkiledi. Yakıtın ve tarımsal üretimin maliyetini yükselterek baskıyı sanayiye, oradan da hane harcamalarına yaydılar.
Bu savaşlar enflasyonu, mali baskıları ve belirsizliği ağırlaştırarak borçlanma maliyetlerinin yükselmesine de katkıda bulundu ve borç treninin yoluna devam etmesini zorlaştırdı. 10 yıllık ABD Hazine tahvilinin getirisi yüzde 5’i geçip yüzde 6’ya doğru ilerleyerek çeyrek yüzyılın en yüksek düzeyine ulaştı. Daha yüksek faiz ödemeleri, şimdiye dek birikmiş borçların servisi için daha da fazla para demektir.
Bu arada savaşa yönelimini finanse etmek için muazzam yeni harcamalar gerekiyor; bu harcamalar borçlanmayla ve emekçi nüfusun daha da yoğun biçimde sömürülmesiyle karşılanıyor.
Küresel askeri harcamalar 2016 ile 2025 arasında reel olarak yüzde 41 arttı; 2026 ve 2027’nin her birinde de yeni rekorlar kırılması bekleniyor. Trump yönetimi 2027 için 1,5 trilyon dolarlık bir askeri bütçe talep ediyor; bu, kabaca yüzde 50’lik bir artış demek.
Avrupa ise Rusya ile savaş için çılgınca yeniden silahlanıyor. Yalnızca Almanya önümüzdeki beş yılda kabaca 1 trilyon avroluk askeri harcama planlıyor ve yıllık harcamanın 2029’a kadar 168 milyar avroya çıkması öngörülüyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) ise artan mali yükü karşılamak için “Avrupa modelinde ve toplumsal sözleşmede derin kesintiler” yapılması çağrısında bulunuyor.
Ama bağlantı ters yönde de işliyor. Kötüleşen ekonomik koşullar, rakip kapitalist güçlerin servetlerinin ve güçlerinin bağlı olduğu enerjiyi, kaynakları, pazarları ve tedarik zincirlerini denetim altına almaya yönelik gözü dönmüşlüğü yoğunlaştırıyor. Ortaya çıkan çatışmalar hepsinin bağlı olduğu üretim koşullarına zarar verse de her biri kendi konumunu rakiplerinin aleyhine güvence altına almaya çalışıyor.
Savaşa yöneliş, bu egemen sınıfların servetlerini ve dünyadaki konumlarını korumak için verdikleri giderek daha çaresiz mücadelenin ifadesidir. Krizden çıkış yolunu askeri güçte arıyorlar. Her şeyden önce Amerikan ve Avrupa egemen sınıflarının izlediği rota budur.
Marco Rubio 7 Ekim’de Atina’da meseleyi, “Batı’nın dünyanın başındaki yerini koruyup korumayacağı ya da bir körelme, kölelik ve gerileme geleceğine boyun eğip eğmeyeceği” sorusu olarak ortaya koydu ve kritik tedarik zincirleri üzerinde denetim, ekonomik ve teknolojik hâkimiyet ve askeri yeniden yapılanma çağrısında bulundu.
Şansölye Friedrich Merz Haziran 2025’te, “Bundeswehr’i Avrupa’nın en güçlü konvansiyonel ordusu yapacağız,” diye ilan etmiş ve bu hedefi Almanya’nın büyüklüğü, ekonomik gücü ve coğrafi konumuyla gerekçelendirmişti. Merz şubat ayında Münih Güvenlik Konferansı’nda “rekabet politikası güvenlik politikasıdır, güvenlik politikası da rekabet politikasıdır,” diye açıkladı. Alman ekonomisi vahim durumda: Yüksek enerji maliyetleri sanayi tabanını hırpalıyor, Çinli araç üreticilerinin çetin rekabeti ise bir zamanlar rakipsiz olan otomotiv sanayisini tehdit ediyor.
Ve böylece bir krizi çözme girişimleri geri teperek ötekileri derinleştiriyor.
Borç savaşı finanse ediyor; savaş temel ihtiyaçların ve borçlanmanın maliyetini yükseltiyor; artan ekonomik baskı da küresel servetin kaynakları üzerinde denetim kurmaya yönelik giderek daha gözü dönmüş bir mücadeleyi besliyor.
Egemen sınıf bu çıkmazdan olası bir kaçış yolu olarak giderek daha fazla yapay zekâya bakıyor. Yapay zekâ muazzam spekülatif değerlemeler ve yatırımlar doğurarak, başka bakımlardan durgunlaşan bir ekonomide yenilenmiş bir dinamizm görüntüsünü ayakta tuttu. Ama üretimi devrimcileştirirken bile kapitalizmin toplumsal çelişkilerini keskinleştiriyor. Çıkış yolu diye övülen ilerlemenin kendisi krizi yoğunlaştırıyor. Bu arada etrafında yeni bir mali balon şişirildi. Balonun patlaması yalnızca an meselesi.
Mali aristokrasiyle kopuş
Bu astronomik borcu kim ödeyecek? Bu savaş kışkırtıcılığının ve dizginsiz enflasyonun bedelini kim ödeyecek?
Egemen sınıfın yanıtı hazır: Sosyal programlar tasfiye edilmeli ve savaş için yüz milyarlarca dolar bulunmalı, özel servetler ise dokunulmaz kalmalı. En tepedekilerin servetini ve gücünü korumak ve artırmak için her şey feda edilebilir.
Toplumun zirvesinde birikmiş devasa özel servetlerden ise buna benzer hiçbir şey talep edilmiyor. Milyarderlerin serveti 2020’den bu yana yüzde 80’den fazla artarak, halka kemer sıkma dayatılırken rekor düzeylere ulaştı. Kaliforniya’da, 1 milyar doları aşan servetlerden bir defaya mahsus yüzde 5 vergi alınmasına yönelik ılımlı bir öneri, şimdiden 187 milyon doları aşan bir karşı kampanya harcamasına yol açtı; bunun 102 milyon doları aşkın bölümü yalnızca Google’ın kurucu ortağı Sergey Brin’den geldi.
Bu kesişen krizlerin maliyeti, emekçilere —dünyanın dört bir yanındaki çalışanlara, işsizlere ve eksik istihdam edilenlere— yükleniyor.
Her hafta, her ay daha fazla sıkıştırılıyorlar: markette, kirada, benzin istasyonunda ve elektrik faturası geldiğinde. Enflasyon, yaşamın aşınması demektir.
Avrupa’da, Latin Amerika’da, ABD’de ve başka yerlerde sağlık, emeklilik, işsizlik ödenekleri, ailelere destek ve neredeyse her türlü sosyal harcama kesintilerin hedefi haline geliyor. Zaten derin bir toplumsal krizin ortasında, halka sağlanan her şeyin karşılanamaz olduğu ilan ediliyor. Hükümetlerin, bankaların ve şirketlerin biriktirdiği borçlar ise ödenmek zorunda.
Avrupa’daki kitlesel gençlik protestoları ve ABD’de ara seçimlerde Trump’a gösterilen tepki, bu gidişata karşı derin bir halk muhalefetini ifade ediyor. Emekçiler, egemen sınıfın savaşlarının ve kapitalizmin aşağı doğru sarmalının faturasını kendilerine ödetme girişimine direniyor.
Ancak bu süreçler, temelde mevcut toplumsal düzenin devamından yana olan şu ya da bu “ilerici” aday tarafından durdurulmayacaktır.
WSWS’nin daha önce yazdığı gibi:
Bu güçlerin karşısında işçi sınıfı, mücadelesini mali sermayeden tam bir kopuşa dayanan bir stratejiye oturtmalıdır. Bunun gerisinde kalan her şey, kulağa ne kadar “radikal” gelirse gelsin, mali sermayenin dayatmalarına boyun eğmek anlamına gelir.
Mali kriz ayarlamalarla, yamalarla ve muhasebe önlemleriyle çözülemez. Her şeyden önce borç reddedilmelidir. Bu borç işçi sınıfının değil, kapitalist oligarşinin çıkarlarını karşılamak için yapılmıştır.
Sosyalizm ve savaşa karşı mücadele
Dünya kapitalizminin krizi, egemen sınıflara ilerici hiçbir çıkış yolu sunmuyor. Bu sınıflar bunun yerine savaşa yöneliyor; oysa savaş, kendi iktidarlarının dayandığı kapitalist ekonomiyi daha da istikrarsızlaştırıyor.
Ukrayna’da ve Ortadoğu genelinde savaş, giderek ekonomik yıpratma biçimini alıyor. Enerji altyapısı, ticaret yolları ve üretim kapasitesi askeri hedeflere dönüşüyor. Sivil yaşamın sürdürülmesi için gerekli altyapının yok edilmesi, karşı tarafın savaşı sürdürme kapasitesini tüketmenin bir aracı haline geliyor.
Örneğin Ukrayna’nın Rus rafinerilerine karşı yürüttüğü harekât, 2026’da Rus rafinerilerinin işlediği ham petrol miktarını yirmi yılı aşkın sürenin en düşük düzeyine indirdi; Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), dizel üretiminin yaklaşık yüzde 30 düştüğünü tahmin ediyor. Onlarca depo ve başka ticari tesis de vuruldu. Rusya ise Ukrayna’nın elektrik altyapısını giderek daha fazla hedef alıyor. 3 Kasım Salı günkü Rus saldırıları, bölge kışa girerken onlarca kişiyi öldürdü ve şebekeye daha fazla zarar verdi.
Her ay on binlerce insanın kurban edildiği bu yıpratıcı çıkmaz, giderek her iki tarafın uzun süreli ekonomik ve toplumsal yıkıma dayanma kapasitesini sınamaya başlıyor. Amerikalı, Çinli ve Avrupalı savaş planlamacıları, Tayvan üzerine bir savaşın benzer bir yıpratma mücadelesine dönüşme olasılığı da dahil olmak üzere, bunun gelecekteki çatışmalar açısından sonuçlarını inceliyorlar.
Aynı mantık İran’da da işliyor. Trump yönetimi ile İran hükümeti, Hürmüz Boğazı’ndaki süregiden aksamaya hangisinin daha uzun dayanabileceği üzerinden karşı karşıya geliyor. Washington ve İsrail için kesin bir sonuç elde edilememesi, daha fazla tırmanma yönünde baskı yaratıyor. ABD, nükleer olmayan en büyük silahını İran’a karşı kullanmayı aktif olarak düşünüyor.
Her durumda savaşın bedelini emekçiler ödüyor.
Bu sarsıntılar, bir bütün olarak, kapitalizmin tarihsel tükenişini ifade ediyor. Onlarca yıl boyunca birikmiş ve 2008 mali çöküşünden sonra yoğunlaşmış çelişkilerden doğuyorlar. Ardından gelen borç ve mali spekülasyondaki muazzam genişleme, krizi ertelerken onu doğuran koşulları derinleştirdi: toplumsal eşitsizlik, ekonomik istikrarsızlık ve büyük güçler arasında pazarlar, kaynaklar ve stratejik üstünlük için verilen mücadele.
Küresel toplumsal yaşamı örgütleyen bir sistem olarak kapitalizmin dünyaya sunacak hiçbir şeyi kalmamıştır. O, kendi geleceğini de güvence altına alamıyor. Kendini koruma girişimleri, varlığını sürdürmesinin ekonomik ve toplumsal temellerini giderek daha fazla oyuyor. Marx’ın yazdığı gibi, “Kapitalist üretimin gerçek engeli sermayenin kendisidir.”
Buradaki bütün yollar tek bir yöne çıkıyor: sınıf mücadelesinin yoğunlaşmasına.
Fırlayan hayat pahalılığının, kemer sıkmanın ve kötüleşen çalışma koşullarının tetiklediği grevler ve protestolar, kamyon şoförlerinden sağlık emekçilerine, sanayi işçilerinden gençlere kadar Asya’ya, Latin Amerika’ya, Kuzey Amerika’ya ve Avrupa’ya yayılıyor. Dünya, öfkenin ve boyun eğmeyi reddedişin belirtileriyle dolu.
Ancak muhalefetin güçlenmesi tek başına bir çıkış yolu sağlamaz. Mücadeleler ulusal sınırlar boyunca bölünmüş ve sendika bürokrasilerine, sosyal demokrat partilere ve bunların siyasi uydularına tabi kaldığı sürece, kemer sıkma ve savaşa yönelik daha geniş hareket devam ederken bu mücadeleler izole edilebilir ve dizginlenebilirler.
Krizin uluslararası niteliği uluslararası bir yanıt gerektiriyor. İnsanlığın birikmiş bilimsel bilgisi, teknolojisi ve üretken kaynakları; daha kısa çalışma saatleriyle ve insani gelişme için daha geniş olanaklarla birlikte herkes için güvenli ve onurlu bir yaşamı mümkün kılıyor. Yapay zekâ, otomasyon ve öteki gelişmeler, insanlığın geleceği üzerinde olumlu, devrimci bir etki yaratabilir.
Ama bu olanakları gerçekleştirmek, üretimin özel kâra ve mali aristokrasinin milliyetçi emellerine tabi kılınmasına son vermeyi gerektiriyor. Toplumun üretken kaynaklarının demokratik toplumsal denetim altına alınıp insan ihtiyaçlarına yöneltilmesi gerekiyor.
Savaşa karşı mücadele, işçi sınıfının yoksullaştırılmasına karşı mücadeleden ayrılamaz. Her ikisi de işçilerin, gençlerin ve işsizlerin tüm ulusal sınırların ötesinde bağımsız siyasi seferberliğini gerektiriyor. Bu hareket, mali sermayeyle geri dönüşü olmayan bir kopuş ve mali aristokrasinin mülksüzleştirilmesi için mücadele etmelidir. Onların serveti ve iktidarı, insanlığın daha fazla gelişmesinin önünde bir engel teşkil etmektedir. Bu tarihsel açmazdan çıkmanın tek yolu, işten bu devrimci sosyalist programdan geçmektedir.
